اهلی شیرازی یا در اصل ، محمد بن ‌یوسف اهلی شیرازی از شاعران نام آور و مشهور

قرن نهم و نیمه ی اول قرن دهم هجری است که در حدود سال 858 هجری قمری

در شیراز به دنیا آمده است .

اهلی شیرازی به مثنوی جم و گل اش یا همان مثنوی سحر حلال اش شهرت دارد . 

 

در خصوص نام اهلی « حامد ربانی » در کتاب دیوان اهلی در مورد تخلص اهلی و معنای آن می نویسد :

به نظر من احتمال این است که اهلی مقابل وحشی است و به معنای رام و مأنوس است و اهلی

یعنی منسوب بودن به اهل الله و اهل بیت پیغمبر

اهلی از اوان جوانی به تحصیل علوم و فنون پرداخته و چون طبع شعر داشت

با سرودن اشعار ، شهرت یافت .

اهلی شیرازی از پیروان مذهب شیعه بود که در زمان شاه اسماعیل اول صفوی ،

اشعاری در مدح پیامبر و خاندان او سروده‌ است . 

اهلی شیرازی بخشی از عمر خود را در شیراز و بخشی دیگر را در هرات گذرانیده ،

 اما به هر حال گفته می شود زندگی را در فقر و تنگدستی سپری کرده است . 

اهلی در سرودن انواع شعر استاد بود .

غزلیات بسیار لطیفی به سبک سعدی سروده و در قصیده‌ سرایی و

مثنویات مصنوع مهارت بسزا داشته ‌است .

در مدح امیر علی شیر نوایی نیز قصیده ‌ای سروده و در سفر هرات بدو تقدیم کرده‌ است . 

اهلی پس از آن ، به آذربایجان نزد سلطان یعقوب آق قویونلو رفت و او را هم مدح گفت. 

اهلی شیرازی مثنوی مصنوع و معروفی در 520 بیت با سه صنعت مهم: 

ذوقافیتین - ذوبحرین - انواع جناس ، به نام داستان جم و گل سروده ‌است .


 این مثنوی که به سحر حلال معروف است، گویند که آن را به شاه اسماعیل تقدیم کرده است که 

چندین ‌بار در بمبئی ، تهران و شیراز به چاپ رسیده ‌است.

 در میان تذکره ها می توان به روایت صحف ابراهیم درباره ی شرح زندگانی

اهلی شیرازی بیشتر اعتماد کرد . 

آن چه از این تذکره بر می آید ، این است که اهلی شیرازی از شاگردان علامه ی دوانی بود و در

 بیشتر علوم عهد خود ، به خصوص در علوم ادبی اطلاعات بسیار و بر آن ها تسلط داشته است .

 بسیاری آثار و نیز توجه خاص اهلی به آثار مصنوع ، گویای همین اطلاعات وسیعش از علوم ادبی

 به خصوص صنایع لفظی و معمیات و عروض و امثال آن ها است .

اهلی در سرودن انواع شعر مهارت داشت. 



در قصاید از استادان گذشته ؛ به خصوص انوری ، خاقانی ، ظهیر ، کمال اصفهانی و

سلمان ساوجی پیروی می کرد. 

در غزل ، از استادان بزرگی چون سعدی و حافظ استقبال کرد و در دیگر انواع شعر ،

ازجمله ترکیب بند ، ترجیع ، مقطعات ، رباعیات ، مخمس ، مستزاد ، ماده تاریخ و معمیات نیز

وارد شد که در دیوان اهلی شیرازی ثبت است.

اهلی شیرازی سه قصیده ی مصنوع دارد که هر سه را در جواب سلمان ساوجی و به ترتیب

 در مدح امیر علیشیر نوایی ، سلطان یعقوب و شاه اسماعیل صفوی سروده است . 

قصیده ی سلمان ساوجی با این مطلع شروع می شود :


صفای صفوت رویت بریخت آب بهار
هوای جنت کویت ببیخت مشک تتار

و اهلی قصیده ی خود در مدح امیر علیشیر نوایی را با این مطلع آغاز می کند:


نسیم کاکل مشکین کراست چون تو نگار
شمیم سنبل پرچین کجاست مشک تتار

و قصیده ی دومش که در مدح سلطان یعقوب سرود با این مطلع آغاز می شود:


هوای جنت کویت نسیم عنبربار
فدای نکهت مویت شمیم مشک تتار

و قصیده سوم که در مدح شاه اسماعیل صفوی است ، چنین آغاز می شود:


هوای گلشن کویت نسیم باد بهار
گدای خرمن مویت شمیم مشک تتار

اهلی شیرازی همچنین دو مثنوی به نام های « شمع و پروانه » و « سحر و حلال » دارد

 که اولی را در سال 894 هجری در هزار بیت و به نام سلطان یعقوب سرود که در

حقیقت تمثیلی از جذبه ی انجذاب طالب و مطلوب در طریقت عرفا است که اهلی

 با زبانی بسیار دلنشین آن را پرورده و از عهده ی کار بسیار استادانه برآمده است. 

مثنوی دوم اهلی ، در 520 بیت و به نام شاه اسماعیل صفوی است .

اهلی شیرازی به سال 942 هجری قمری در سن هشتاد و چهار سالگی ، درگذشت .

آرامگاه اهلی در جوار آرامگاه حافظ در شیراز قرار دارد .